یعقوب لیث صفار؛ سرداری که زبان پارسی را به میدان تاریخ بازگرداند

✍️ استاد مراد محمودی:

در تاریخ ایران، نام برخی شخصیت‌ها تنها با فتوحات نظامی یا قدرت سیاسی گره نخورده است؛ بلکه یاد آنان با پاسداری از فرهنگ، هویت و زبان این سرزمین زنده مانده است. یعقوب لیث صفار از جمله این چهره‌های ماندگار است؛ مردی که در سده سوم هجری از سیستان برخاست و در کنار دستاوردهای سیاسی و نظامی، نقشی مهم در اعتلای زبان پارسی ایفا کرد.

یعقوب لیث صفار، بنیان‌گذار سلسله صفاریان، در روزگاری ظهور کرد که بیش از دو سده از سقوط دولت ساسانی می‌گذشت. ایران آن دوران شرایط پیچیده‌ای را پشت سر می‌گذاشت؛ سرزمینی که اگرچه بخشی از جهان اسلام شده بود، اما همچنان در پی حفظ هویت تاریخی و فرهنگی خویش بود. در بسیاری از مراکز حکومتی، علمی و اداری، زبان عربی جایگاه غالب داشت و زبان پارسی کمتر مجال حضور در عرصه‌های رسمی را می‌یافت.

در چنین فضایی، یعقوب لیث از میان عیاران سیستان برخاست. او با تکیه بر اراده، شجاعت و حمایت مردم توانست قدرتی مستقل در شرق ایران پدید آورد و به تدریج قلمرو حکومت خود را گسترش دهد. بسیاری از مورخان، صفاریان را از نخستین حکومت‌های ایرانی پس از اسلام می‌دانند که کوشیدند نقش و جایگاه فرهنگ ایرانی را بار دیگر در عرصه سیاسی و اجتماعی پررنگ کنند.

از مشهورترین روایت‌های مربوط به یعقوب لیث، توجه ویژه او به زبان فارسی است. گفته‌اند هنگامی که شاعری در حضور او قصیده‌ای عربی خواند، یعقوب اظهار داشت که آنچه را نمی‌فهمد، شنیدنش برایش سودی ندارد. این سخن، هرچند در منابع مختلف با روایت‌های متفاوت نقل شده است، اما به نمادی از حمایت او از زبان پارسی تبدیل شده است.

در دوران حکومت صفاریان، زبان فارسی به تدریج راه خود را به دربار، مکاتبات و عرصه‌های فرهنگی باز کرد. این روند در حکومت‌های بعدی نیز ادامه یافت و زمینه را برای ظهور بزرگانی چون رودکی، فردوسی، عنصری، نظامی، سعدی، حافظ و مولوی فراهم ساخت؛ شاعرانی که آثارشان نه تنها میراث فرهنگی ایران، بلکه بخشی از گنجینه ادبی جهان به شمار می‌رود.

پژوهشگران بر این باورند که شکل‌گیری و تکامل خط فارسی کنونی نیز در همین روند تاریخی صورت گرفته است. با گسترش کاربرد زبان فارسی، نیاز به نمایش آواهایی احساس شد که در الفبای عربی وجود نداشت. به همین دلیل، به مرور زمان حروف «پ»، «چ»، «ژ» و «گ» به خط فارسی افزوده شد تا نوشتار این زبان با ساختار آوایی آن هماهنگ‌تر شود.

البته شکل‌گیری رسم‌الخط فارسی امروزی نتیجه تلاش و همکاری چندین نسل از دانشمندان، نویسندگان، دبیران و ادیبان ایرانی بود و در یک دوره کوتاه یا به دست یک فرد خاص انجام نشد. با این حال، بسیاری از پژوهشگران نقش یعقوب لیث و حکومت صفاریان را در آغاز این مسیر و فراهم کردن زمینه‌های احیای زبان فارسی بسیار مهم و تأثیرگذار می‌دانند.

امروز، پس از گذشت بیش از هزار سال، زبان فارسی همچنان یکی از مهم‌ترین ارکان هویت فرهنگی ایرانیان است؛ زبانی که از فراز و نشیب‌های تاریخی عبور کرده و از مرزهای ایران فراتر رفته است. فارسی در ایران، افغانستان و تاجیکستان همچنان زبان فرهنگ، ادب و اندیشه است و میلیون‌ها نفر با آن سخن می‌گویند، می‌نویسند و می‌اندیشند.

بی‌تردید، نام یعقوب لیث صفار در تاریخ ایران نه تنها به عنوان یک فرمانروای توانا، بلکه به عنوان یکی از حامیان برجسته زبان و فرهنگ پارسی جاودانه خواهد ماند؛ مردی که در روزگاری دشوار، به احیای هویت ایرانی یاری رساند و نام خود را در حافظه تاریخی این سرزمین ثبت کرد.