زنگ خطر برای اصفهان؛ زمین مینشیند، وعدهها ادامه دارد
زنگ خطر برای اصفهان؛ زمین مینشیند، وعدهها ادامه دارد
یادداشت – احسان عالیخانی چگنی: بیآبیهای مکرر و فرونشست اصفهان؛ زنگ خطری که سالهاست شنیده نمیشود
اصفهان، شهری که روزگاری با زایندهرودش نفس میکشید و با پلهای تاریخیاش روایتگر تمدن ایرانی بود، امروز در سکوتی تلخ فرو میرود؛ سکوتی که از بستر خشک رودخانه تا ترکهای عمیق زمین امتداد یافته است. بیآبیهای مکرر و پدیده خطرناک فرونشست زمین، دیگر یک هشدار کارشناسی یا یک تیتر مقطعی نیست؛ این بحران به مرحلهای رسیده که حیات شهری، میراث تاریخی و امنیت اجتماعی را همزمان تهدید میکند.
زایندهرود؛ از شریان حیات تا بستر خاکخورده
زایندهرود تنها یک رودخانه نبود؛ ستون فقرات اقتصادی، زیستمحیطی و فرهنگی اصفهان بود. کشاورزی شرق اصفهان، فضای سبز شهری، صنعت گردشگری و حتی هویت اجتماعی مردم به این رود وابسته بود. اما سالها سوءمدیریت منابع آب، برداشتهای بیرویه، توسعه نامتوازن صنایع آببَر و تصمیمگیریهای غیرکارشناسی باعث شد این شریان حیاتی به رودی فصلی و گاه کاملاً خشک تبدیل شود.
مردم اصفهان دیگر به جاری شدن دائمی آب امیدی ندارند؛ بازگشاییهای مقطعی و کوتاهمدت بیشتر شبیه مُسکنهایی تبلیغاتی است تا راهکاری پایدار. پرسش اینجاست: چرا پس از سالها هشدار متخصصان، هنوز برنامهای جامع و شفاف برای احیای پایدار زایندهرود ارائه نشده است؟
فرونشست؛ فاجعهای خاموش اما بیرحم
در کنار بحران کمآبی، پدیده فرونشست زمین به یکی از جدیترین تهدیدهای استان تبدیل شده است. برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، افت شدید سطح آب و نبود مدیریت یکپارچه منابع آبی، زمین را به آرامی اما مداوم فرو میبرد. این پدیده دیگر محدود به زمینهای کشاورزی نیست؛ زیرساختهای شهری، خانههای مردم و حتی آثار تاریخی ارزشمند اصفهان در معرض خطر قرار گرفتهاند.
فرونشست، زلزله نیست که ناگهانی بیاید و برود؛ تدریجی است اما ویرانگر. ترکهای دیوارها، نشست خیابانها و آسیب به تأسیسات شهری تنها بخشی از پیامدهای آن است. اگر امروز اقدام جدی صورت نگیرد، فردا هزینههای جبرانناپذیری بر دوش شهر و کشور خواهد بود.
مسئولیتگریزی؛ حلقه مفقوده مدیریت بحران
مسئله اصلی فقط کمبود آب نیست؛ مسئله، نبود پاسخگویی شفاف و مدیریت مسئولانه است. سالهاست جلسات متعدد، وعدههای فراوان و طرحهای نیمهتمام در دستور کار قرار میگیرد، اما خروجی ملموسی برای مردم دیده نمیشود. هر دستگاهی توپ را به زمین دیگری میاندازد و در نهایت، این مردم هستند که با قطعی آب، افت کیفیت زندگی و نگرانی از آینده، هزینه میدهند.
مدیران استان باید به این پرسش پاسخ دهند که:
سهم مدیریت نادرست در تشدید بحران چقدر بوده است؟
چه میزان از طرحهای مصوب احیای زایندهرود عملیاتی شده؟
چرا الگوی کشت و مصرف آب اصلاح نشده است؟
تکلیف صنایع پرمصرف آب در منطقه چیست؟
شفافیت، نخستین گام بازسازی اعتماد عمومی است. مردم حق دارند بدانند چه تصمیمهایی گرفته شده و چه نتایجی به همراه داشته است.
توسعه بدون پیوست محیطزیستی؛ خطای تکراری
سالها توسعه صنعتی و شهری بدون توجه کافی به ظرفیتهای اکولوژیک منطقه ادامه یافت. بارگذاری بیش از حد جمعیتی و صنعتی بر منابع محدود آب، نتیجهای جز بحران امروز نداشت. در حالی که بسیاری از کارشناسان بر ضرورت آمایش سرزمین و توزیع متوازن صنایع تأکید داشتند، تصمیمات کوتاهمدت و بعضاً سیاسی، آینده شهر را قربانی حال کرد.
توسعهای که منابع پایه را نابود کند، توسعه نیست؛ تخریب تدریجی است.
میراث تاریخی در خطر
اصفهان فقط متعلق به امروز نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی ایران و جهان است. میدان نقش جهان، سیوسهپل، پل خواجو و دهها اثر ارزشمند دیگر، با تغییرات سطح آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین در معرض آسیب قرار دارند. اگر این میراث آسیب ببیند، دیگر قابل بازگشت نخواهد بود.
حفاظت از این آثار نیازمند اقدام فوری و برنامهریزی علمی است، نه واکنشهای مقطعی پس از وقوع خسارت.
راه برونرفت چیست؟
عبور از این بحران، نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ است:
تدوین و اجرای برنامه جامع مدیریت منابع آب با مشارکت متخصصان مستقل.
کنترل جدی برداشتهای غیرمجاز از سفرههای زیرزمینی.
اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی و صنعت.
شفافسازی اطلاعات مربوط به منابع و مصارف آب برای افکار عمومی.
پاسخگویی صریح مدیران در قبال تصمیمات گذشته و حال.
این بحران، جناحی و سیاسی نیست؛ مسئله حیات یک شهر است. اگر امروز ارادهای جدی برای اصلاح مسیر شکل نگیرد، فردا شاید دیگر فرصتی برای جبران نباشد.
اصفهان نباید قربانی بیبرنامگی و مسئولیتگریزی شود. این شهر، شایسته مدیریتی علمی، پاسخگو و آیندهنگر است. مردم اصفهان سالها صبور بودهاند؛ اما صبر اجتماعی نیز حدی دارد. وقت آن رسیده که به جای وعده، اقدام ببینند.
