پل کشکان از شکوه گذشته تا فریاد خاموش امروز

✍️ به قلم احسان عالیخانی چگنی

در دل کوهستان‌های سرسبز لرستان، جایی میان خروش رودها و زمزمه باد در دره‌ها، بنایی استوار ایستاده بود که قرن‌ها شاهد گذر تاریخ و تمدن بوده است؛ پل کشکان، یکی از شگفت‌انگیزترین آثار برجای‌مانده از دوران ساسانی. پلی که روزگاری شاهراه ارتباطی میان جنوب و غرب ایران به شمار می‌رفت و کاروان‌های بی‌شماری از زیر طاق‌هایش گذشتند، امروز در سکوتی غم‌انگیز، در حال فروپاشی و فراموشی است.

میراثی از دل تاریخ

پل کشکان در فاصله‌ای میان شهرستان‌های خرم‌آباد و پلدختر قرار دارد و بر روی رودخانه‌ای با همین نام بنا شده است. قدمت آن به دوران ساسانی بازمی‌گردد و از مهم‌ترین نمونه‌های معماری مهندسی‌شده ایران باستان است. طول پل حدود ۳۲۰ متر و ارتفاع آن در برخی نقاط به بیش از ۲۰ متر می‌رسد و با سنگ‌های تراش‌خورده و ملات ساروج ساخته شده که پس از قرن‌ها هنوز بخشی از استحکام خود را حفظ کرده است.

این پل نه تنها شاهکاری در معماری و مهندسی سازه است، بلکه نمادی از شکوه تمدنی است که روزگاری لرستان را در مسیر اصلی جاده‌های تجاری و نظامی ایران باستان قرار داده بود. عبور کاروان‌ها، لشکریان، و زائران از این مسیر، پل کشکان را به شاه‌راهی زنده از خاطرات تاریخی بدل کرده است.

زخم‌های فراموشی بر پیکر تاریخ

اما امروز، پل کشکان دیگر آن شکوه گذشته را ندارد. چند دهنه از پل به‌دلیل بی‌توجهی و بارش‌های فصلی از بین رفته‌اند، ستون‌های سنگی ترک برداشته‌اند و پایه‌های آن در اثر جریان‌های فصلی رودخانه فرسوده شده‌اند. سال‌ها بی‌توجهی، کمبود اعتبار در مرمت اصولی، و گاه دخالت‌های غیرکارشناسی، این اثر بی‌بدیل را به آستانه نابودی کشانده است.

متأسفانه، بارها وعده‌هایی برای مرمت و احیای پل کشکان داده شده اما بیشتر این طرح‌ها یا نیمه‌تمام مانده یا به شکل مقطعی و سطحی اجرا شده‌اند. در حالی که این بنا به مراقبتی دقیق و علمی نیاز دارد؛ نه وصله‌پینه‌هایی موقتی که تنها ظاهر آن را ترمیم کنند و از درون همچنان دچار پوسیدگی بماند.

میراثی که قربانی بی‌توجهی است

فرسایش طبیعی تنها عامل تهدیدکننده پل کشکان نیست؛ بلکه عامل اصلی، فراموشی انسانی است. بسیاری از مردم حتی از وجود چنین اثری در دل لرستان خبر ندارند. در حالی که این استان با برخورداری از ده‌ها اثر باستانی، می‌تواند به یکی از قطب‌های گردشگری تاریخی کشور تبدیل شود، اما زیرساخت‌های لازم برای معرفی و حفاظت از آن‌ها فراهم نشده است.

بی‌تردید اگر پل کشکان در کشوری دیگر قرار داشت، امروز به عنوان یکی از نمادهای ملی و میراث جهانی در فهرست یونسکو ثبت می‌شد و با گردشگری پایدار، به منبع درآمد فرهنگی و اقتصادی تبدیل می‌گشت. اما در ایران، بسیاری از این گنجینه‌ها هنوز زیر لایه‌ای از خاک و غفلت پنهان‌اند.

پل، پیوند گذشته و امروز

پل‌ها همیشه در فرهنگ ایرانی معنا و مفهوم خاصی داشته‌اند؛ نماد پیوند، ارتباط و تداوم زندگی هستند. پل کشکان نیز فراتر از یک سازه سنگی، نشانه‌ای از پیوند انسان با تاریخ و طبیعت است.
اما اکنون این پیوند در حال گسستن است. هر سنگی که از بدنه پل فرو می‌افتد، گویی بخشی از حافظه تاریخی ما فرو می‌ریزد.
اگر امروز برای نجات این اثر گام برنداریم، فردا جز تصویری در کتاب‌ها از آن باقی نخواهد ماند.

ضرورت اقدام فوری

نجات پل کشکان، نه فقط یک وظیفه میراثی، بلکه مطالبه اصلی مردم لرستان و به ویژه شهرستان چگنی است. مرمت، حفظ و نگهداری این مادر پل تاریخی، نه تنها پاسداشت میراث فرهنگی بلکه پاسداشت هویت و افتخار تاریخی مردم منطقه است.

نیاز است سازمان میراث فرهنگی لرستان با همکاری دانشگاه‌ها، متخصصان مرمت، و جوامع محلی، طرحی جامع و بلندمدت برای حفاظت و احیای این بنا تدوین کنند. مرمت علمی با مصالح بومی، کنترل جریان آب رودخانه برای جلوگیری از فرسایش پایه‌ها، و ثبت جهانی این اثر می‌تواند آینده آن را تضمین کند.

از سوی دیگر، توسعه گردشگری فرهنگی در پیرامون پل، ایجاد مسیرهای دسترسی مناسب، تابلوهای راهنما و مرکز بازدیدکنندگان، می‌تواند این اثر را دوباره به زندگی بازگرداند. در این مسیر، رسانه‌ها و فعالان فرهنگی نقش مهمی دارند تا صدای هشدار را به گوش جامعه برسانند.

سخن آخر؛ صدای پل را بشنویم

پل کشکان، صدای آرام اما غمگین تاریخ است؛ صدایی که از میان سنگ و باد برمی‌خیزد و ما را به تفکر وادار می‌کند:
ما با میراث نیاکان خود چه کرده‌ایم؟
چگونه توانسته‌ایم در برابر نابودی یکی از باشکوه‌ترین آثار مهندسی ایران باستان، این‌گونه خاموش بمانیم؟

اگر امروز دست‌به‌کار نشویم، فردا دیر خواهد بود. نابودی پل کشکان، تنها از میان رفتن یک سازه سنگی نیست، بلکه از هم گسستن رشته‌ای است که ما را به ریشه‌های فرهنگی‌مان متصل می‌کند.
این پل اگر فروبپاشد، تنها سنگ‌هایش نخواهد شکست؛ بلکه بخشی از هویت تاریخی لرستان و ایران در زیر آوار بی‌توجهی مدفون خواهد شد.

پل کشکان به شماره ۳۵۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. در سال ۱۳۹۷ خورشیدی در عملیات مرمت این پل بیش از یک‌صد سنگ بزرگ پاک‌تراش در ابعاد مختلف و با الگوی سنگ‌های بکار رفته در احداث بنای اولیه پل، در آب‌شکن و پایه کوله شرقی به‌کار برده شد. با این حال، قسمتی از پایه های این پل در سیل بزرگ فروردین ۱۳۹۸ تخریب شد.

فیلم تخریب یکی از پایه های پل سیل فروردین سال 98